Notatki numizmatyczne

Zbiór ciekawych materiałów oraz odnośników związanych z szeroko pojętą numizmatyką

Powrót

Monety Zakonu Krzyżackiego (1226-1525)

Zakon krzyżacki, zakon niemiecki, Zakon Szpitala Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie (łac. Ordo domus Sanctae Mariae Theutonicorum) - jeden z trzech największych, obok joannitów i templariuszy, chrześcijańskich zakonów rycerskich, które powstały na fali krucjat w XI i XII wieku. Sprowadzony w 1226 na Mazowsze przez Konrada Mazowieckiego, by zapewnić obronę posiadłości piastowskich przed Prusami, dokonał ich podboju i chrystianizacji, opanował militarnie obszary późniejszych Prus Wschodnich oraz dzisiejszej Łotwy i Estonii tworząc z tych ziem własne państwo. Zakon podbił także niektóre tereny Polski i Litwy.

Spis treści

Rys historyczny

Terytorium późniejszych Prus przed podbojem krzyżackim zamieszkiwały ludy bałtyjskie, spokrewnione z zamieszkującym dalej na północ Litwinami, Kurami, Zemgalami, Zelami i Łetgalami. Liczebność plemion pruskich ocenia się na ok. 170 tys., co daje siłę wojskową rzędu 17 tys. wojowników. Aż do podboju Prus przez krzyżaków Prusowie wykształcili jedynie szczątkowe formy państwowości, swą organizację opierając na ustroju wiecowym.

Na początku XIII wieku polscy książęta dzielnicowi prowadzili akcję chrystianizacyjną na terenach Prus. Akcję misyjną prowadził opat zakonu cystersów w Łeknie i zakon rycerski braci dobrzyńskich, powołany w tym celu przez księcia Konrada mazowieckiego (1241-1243). Akcje nie przyniosły jednak spodziewanych efektów. Wielkie zaangażowanie w chrystianizację Prus książąt polskich – Konrada mazowieckiego i Henryka Brodatego – inspirowane było przez papieża, który chciał założyć w Prusach państwo kościelne. Cel ten chciał osiągnąć z pomocą cystersów i księcia gdańskiego Świętopełka, popierając go w jego dążeniach uniezależnienia się od Polski.

W 1226 r. książę mazowiecki Konrad zaprosił za namową Jadwigi Śląskiej zakon na swoje ziemie, przyznając mu w 1228 r. w dzierżawę ziemię chełmińską oraz ziemię michałowską. Pomimo tego Konrad zachował całość swoich prerogatyw książęcych. Ziemia chełmińska i michałowska miała stanowić dla zakonu bazę do rozpoczęcia walk z plemionami Prusów, które zagrażały północnym rubieżom Mazowsza. Od 1230 do 1249 r. zakon, dzięki stale napływającemu wsparciu i posiłkom przysyłanym przez Fryderyka II, zdołał całkowicie zająć i spacyfikować dawne tereny Prusów aż do rzeki Pasłęki (Pomezania). System walki Krzyżaków polegał na stopniowym eliminowaniu rozproszonych gniazd oporu Prusów i umacnianiu dopiero co zdobytej władzy terrorem prowadzonym z systemu błyskawicznie budowanych fortyfikacji.

W 1308 r. książę Władysław Łokietek wezwał na pomoc Krzyżaków w celu odparcia ataku Brandenburczyków na Pomorze Gdańskie. Ci pomocy udzielili, ale Pomorza i Gdańska nie opuścili. Po wymordowaniu polskiej załogi i rzezi w mieście zajęli także kolejne grody pomorskie i odkupili od Brandenburczyków prawa do Pomorza. Wkrótce Zakon sprzymierzył się z księciem Janem Luksemburskim oraz władcą Meklemburgii i w 1327 r. zaatakował Kujawy oraz Wielkopolskę, przeprowadzając wiele łupieżczych najazdów, terroryzując mieszkańców, paląc wsie i mordując ludność. Wtedy stoczono w 1331 r. nierozstrzygniętą bitwę pod Płowcami, która mimo że nie zmusiła zakonu do oddania Pomorza, obaliła mit, o niezwyciężonych Krzyżakach.

Działania dyplomatyczne Kazimierza Wielkiego (1333-1370) rozbijające w czasie zjazdu w Wyszehradzie w 1335 r. ich sojusz z Czechami (i pozywając ich przed polubowny sąd papieski w Warszawie w 1339 r.), chcąc też zająć tereny Rusi Czerwonej, skłoniły Zakon do podpisania pokoju w Kaliszu w 1343 r., w którym zakon zwrócił Kujawy i ziemię dobrzyńską, zaś warunkowo jako jałmużnę zatrzymywał Pomorze, ziemię chełmińską i michałowską. Pomimo trzech kolejnych wyroków sądu papieskiego, nakazujących zwrot Pomorza, zakon nie oddał nigdy dobrowolnie zasądzonej ziemi. Pokój w Kaliszu zmusił zakon do zaprzestania ataków na Polskę. Wtedy zakon skierował siły przeciw Litwie, zajmując częściowo Żmudź. Zmusiło to księcia litewskiego Jagiełłę do przyjęcia chrztu, na którym otrzymał imię Władysław oraz ożenku z córką Ludwika Węgierskiego – Jadwigą Andegaweńską, zapoczątkowując unię polsko-litewską (1386).

Władysław Jagiełło (1386-1434) wskutek ciągłych walk podjazdowych na Kujawach i na Litwie prowadzonych przez zakon, zdecydował się ostatecznie na rozpoczęcie wielkiej wojny (1409–1411), której kulminacyjnym momentem była bitwa pod Grunwaldem, a uwieńczeniem pokój w Toruniu (1411). Pokój ten został mimo zwycięskiej kampanii wojskowej wymuszony na Jagielle ogólną sytuacją polityczną Polski, gdyż w obronie zakonu stanęła koalicja władców z dynastii Luksemburskiej – Jana, ks. zgorzeleckiego, Wacława, króla Czech oraz króla Węgier Zygmunta. Pokój ten ponownie nie przyznał Polsce Pomorza Gdańskiego ani ziemi chełmińskiej, zmusił jednak zakon do zaprzestania ataków na Litwę i Polskę. Zakon zaczął od tego czasu tracić na sile, a jego sytuacja ekonomiczna pogorszyła się na skutek blokady wymiany handlowej, którą zastosowała strona polsko-litewska.

6 lutego 1454 wybuchło wewnątrz państwa zakonnego powstanie mieszczan, które wsparł król Kazimierz Jagiellończyk (1447-1492), stosując przeciw zakonowi taktykę wojen podjazdowych, którą prowadził niegdyś sam Zakon. Wojna ta przyniosła w efekcie kolejny II pokój toruński (19 października 1466 roku) kończący zwycięską dla Polski trzynastoletnią wojnę z Zakonem Krzyżackim. W jego wyniku Pomorze Gdańskie, ziemia chełmińska i michałowska, oraz Warmia z Malborkiem i Elblągiem zostały wcielone bezpośrednio do Polski. Prusy Wschodnie z Królewcem pozostały we władaniu Zakonu jako lenno, z zastrzeżeniem wieczystego hołdu dla Korony Polskiej, z którą Zakon wraz ze wszystkimi swymi ziemiami i poddanymi miał odtąd tworzyć jedno nierozdzielne ciało. Wielki mistrz otrzymał miejsce w senacie między panami polskimi, dostojnicy zakonu zostali także dopuszczeni do rady królewskiej. Bez zgody króla polskiego, Zakon nie mógł zawierać traktatów i przymierzy. W każdej potrzebie wojennej Zakon miał wspierać Polskę militarnie.

Spośród siedmiu panujących od tego momentu wielkich mistrzów Zakonu, tylko Fryderyk ks. saski (1498-1510), drogą chytrych wybiegów i przy sprzyjającej sytuacji politycznej, zdołał się uchylić od złożenia hołdu królowi polskiemu. (LMK. 3) Ostatni z wielkich mistrzów, Albrecht von Hohenzollern ks. brandenburski (1511-1525), usiłując naśladować swego poprzednika doprowadził do wojny polsko-krzyżackiej (1519-1521). Po przegranej wojnie, zmuszony przez koneksje rodzinne oraz dla zachowania pokoju wewnętrznego, Albrecht przeszedł na luteranizm, co położyło kres istnieniu państwa zakonnego. Państwo zarządzane przez Albrechta, mimo że wciąż dość silne militarnie, znalazło się w próżni politycznej, co wykorzystał jego wuj, król polski Zygmunt I Stary i zmusił go do hołdu lennego w 1525, jako wieczystego lennika Królestwa Polskiego.

Przez cały okres istnienia państwa zakon krzyżacki podlegał bezpośrednio papiestwu, a jako zbrojne ramię Świętemu Cesarstwu Rzymskiemu. Wielki mistrz uznawał nad sobą władzę cesarzy, będąc zaliczonym w poczet książąt Rzeszy. więcej

Mennictwo krzyżackie z punktu widzenia numizmatyki polskiej można podzielić na dwa okresy (LMK. 13):

Monety krzyżackie (1226-1466)

System monetarny krzyżaków był dopasowany do systemu zachodnio- (opartego na grzywnie kolońskiej) i wschodnioniemieckiego (opartego na grzywnie chełmińskiej o wadze 190-195 gramów, podobnej do polskiej (stopa mennicza ustalona w akcie lokacji Chemłna w 1233 roku - GumP. 44)). Wg tego systemu, pięć zakonnych brakteatów (fenigów, denarów) ważyło tyle samo ile ważył jeden denar koloński, czyli niespełna 1,4 grama. Monety bito w kilku mennicach, z którch najważniejsza umiejscowiona była w Toruniu. Łamliwe brakteaty były wymieniane na nowe co 10 lat w stosunku 14 starych za 12 nowych. Stabilna moneta krzyżacka zadomowiła się też na ziemiach polskich sąsiadujących z zakonnymi, głównie na Mazowszu i Kujawach gdzie nazywano ją monetą “toruńską” lub “niemiecką”. (PG. 293)

Brakteaty krzyżackie podlegały stopniowym zmianom pod względem wielkości, kształtu i rodzaju wyobrażeń. Te ostatnie przedstawiały zazwyczaj motywy religijne lub związane z Zakonem: chorągiew, tarczę krzyżacką, krzyż w różnych odmianach i z reguły nie posiadały napisów. W XIV w. ich średnica uległa zmniejszeniu. Przybrały one kształt “guziczkowaty”. (PG. 293)

Gdy pojawiła się w Europie moneta gruba, a wraz z nią grosze praskie (od 1300 roku) płacono za nie w zależności od okresu 20-24 denary zakonne (w Polsce płacono za grosze praskie 16 denarów koronnych). Jednak to nie wystarczało, i w czasie gdy wielkim mistrzem krzyżackim był Winrych von Kniprode (1351-1382) pojawiły się nowe gatunki monet. Najprawdopodobniej już w latach 60-tych wprowadzono półskojce (Halbschotter, skojec to 1/24 grzywny lub 30 denarów) oraz ćwiartki (Vierchen, kwartnik, 1/4 półskojca). Niewykluczone, iż były one dopasowane do systemu polskiego (reformowanego mniej więcej w tym samym czasie przez Kazimierza Wielkiego) - półskojec, zamiast zamiast 15 denarów wyceniony został na 16 (1/45 grzywny chełmińskiej). Być może zabieg ten miał ułatwiać rozliczenia między Zakonem a Polską, gdzie grosz także równał się 16 denarom. Zmiana ta pozwoliła też na łatwiejsze wprowadzenie kwartnika, który był wart 4 denary (15/4 nie daje liczby całkowitej). Półskojce były mniejsze i zawierały mniej kruszcu niż grosze praskie czy krakowskie (a także w stosunku do swojej nominalnej wartości) i niechętnie przyjmowane poza granizami państwa krzyżackiego nie odegrały wiekszej roli. Ćwiartki, mające swoją analogię w ćwierćgroszach Kazimierza Wielkiego, odpowiadały swojej nominalnej wartości (średnio 0,77 grama), ale raczej nie pojawiają się w skarbach odnalezionych poza granicami państwa zakonnego, więc raczej nie były chętnie i masowo przyjmowane. (PG. 293)

W 1380 roku Winrych wprowadził na masową skalę szelągi (solid, Schilling), będące jednostką pośrednią między półskojcem a kwartnikiem. Szelągi zostały bardzo dobrze przyjęte przez ludność i stały się podstawową monetą Zakonu. Odpowiadały polskim kwartnikom, a później półgroszom (pod względem koncepcji w systemie monetarnym, gdyż wartość miały różną). Na awersie krzyżackie szelągi miały tarczę wielkiego mistrza (w polu białym krzyż czarny, a na nim złoty krzyż jerozolimski z tarczą pośrodku, na której widniał w złotym polu czarny orzeł cesarski), a na rewersie tarczę zakonną. W legendzie otokowej pojawiło się imię wielkiego mistrza wraz z tytułem i liczbą porządkową (ale trzeba uważać, gdyż nie zawsze numeracja była podawana prawidłowo). (VNM. 33, PG. 293)

Od 1416 roku na niektórych szelągach pojawia się też tzw. długi krzyż, dzielący pole stempla na cztery części. Poza tą zmianą, szelągi przetrwały w prawie niezmienionej formie do końca XV wieku. Długi krzyż umieszczany był na szelągach o większej zawartości krzuszcu (monety takie powstały jako próba reformy monetarnej). Wytworzyło to monetarny chaos wywołany współobiegiem różnowartościowych monet oraz wychwytywaniem egzemplarzy lepszych i przebijaniem ich na nowe, pogorszony istnieniem różnorodnych kursów wymiennych. Sytuacja ta, dokuczliwa szczególnie dla kupców, była jedną z przesłanek opozycji miast, doprowadzając do powstania Związku Pruskiego i w konsekwencji do wybuchu wojny trzynastoletniej. Sytuację monetarną miała poprawić dopiero reforma groszowa Jana von Tiefen (1489-1497) w 1492 roku. (PG. 293)

Pod koniec XIV wieku za rządów Konrada von Jungingen (1393-1407), pojawia się złota moneta krzyżacka. Niewiele o niej wiadomo (do dzisiaj nie zachował się żaden egzemplarz, a jedynie wzmianka z 1394 roku o mincerzu gdańskim (Dietzu Mynlein CNG. 23) bijącym monety srebrne i złote z wizerunkiem Madonny). Złoty gulden krzyżacki posiadał wizerunek Matki Boskiej i odpowiadał standardowi węgierskiego florena (ok. 3,5 grama czystego złota). (VNM. 33, PG. 293) Zakon krzyżacki, opierając swą potęge militarną na najemnikach, których usługi musiał opłacać złotem, wystarał się u przychylnego mu stale cesarza Zygmunta Luksemburskiego (1411-1437) o zgodę na wybijanie wiernych imitacji florenów węgierskich. Do produkcji tych monet jednak nie doszło, być może dlatego, że wtedy właśnie doszło do bitwy pod Grunwaldem (1410) i sytuacja Zakonu diametrialnie się zmieniła. Rok później, nowo wybrany wielki mistrz Henryk von Plauen (1410-1413) wrócił do bicia guldenów w celu opłacenia wojsk zaciężnych. Monety takie wybito w Gdańsku. Na stronie głównej miały postać wielkiego mistrza w stroju rycerskim, z orłem na piersi, z mieczem i tarczą w rękach. Na stronie odwrotnej miały Madonnę. Było to pierwsze w jedyne wyobrażenie wielkiego mistrza na monetach krzyżackich. Znane są pojedyncze egzemplarze tej monety. Kolejne próby miały miejsce w 1439 roku, ale do bicia złotych monet na większa skalę nie doszło. (PG. 293)

Lenne monety krzyżackie (1466-1525)

Monety wybijane przez Zakon od 1466 roku powinny być traktowane jako monety lenne państwa polskiego (mimo, że nie było na nich symboli podległości lennej, jak polskie herby czy inicjały króla, a ich stopa mennicza nie była zgodną z polską). (LMK. 12) Po zakończeniu wojny trzynastoletniej, Kazimierz Jagiellończyk próbował przeprowadzić unię monetarną między Polską, Zakonem a Litwą. Mimo, iż monety bite przez króla i miasta pruskie dla Prus oraz monety bite przez krzyżaków miały podobną zawartość kruszcu, po obu stronach istniała nieufność co do jakości pieniądza. Przez lata (już od przegranej bitwy pod Grunwaldem w 1410 roku), kolejni wielcy mistrzowie obniżali zawartość kruszcu w szelągach (z początkowych 4 do 3 łutów srebra) oraz wprowadzając różnorodne pod względem wartości szelągi. Po śmierci króla Kazimierza w 1492 roku, wielki mistrz Jan von Tiefen (1489-1497), nie oglądając się na stronę polską przeprowadził reformę groszową. W 1492 roku wstrzymał produkcję szelągów i wprowadził do obiegu grosze krzyżackie o wartości 3 dotychczasowych szelągów (były bite w jedynej mennicy zakonnej w Królewcu). Grosze te pod względem zawartości kruszczu odpowiadały szelągom wybijanym przez Winryha von Kniprode nieco ponad 100 lat wcześniej. Reforma ta skomplikowała jeszcze bardziej polsko-krzyżackie relacje monetarne. Jan von Tiefen był ostatnim wielkim mistrzem za którego rządów bito szelągi. (VNM. 33, PG. 293)

Systemy rachunkowo-pieniężne państwa krzyżackiego

Tabele zaczerpnięte z Kop9-4.

System rachunkowo-pieniężny krzyżacki z 1233 roku

Grzywna, wiardunek, skojec i szeląg były jednostkami obrachunkowymi. W postaci monetarnej pojawiały się tylko fenigi (denary brakteatowe).

System rachunkowo-pieniężny krzyżacki z końca XIV w.

Grzywna, wiardunek i skojec były jednostkami obrachunkowymi. Oprócz fenigów, w postaci monetarnej pojawiły się półskojce, kwartniki, a następnie szelągi.

System rachunkowo-pieniężny krzyżacki z 1456 roku

System rachunkowo-pieniężny krzyżacki Jana von Tiefen (1489-1497) z 1492 roku

System rachunkowo-pieniężny krzyżacki Fryderyka Saskiego (1498-1510)

System rachunkowo-pieniężny krzyżacki Albrechta von Hohenzollern Brandenburskiego (1511-1525)

Emitenci monet chronologicznie

Poniżej znajduje się poczet tych wielkich mistrzów i zarządców, którzy emitowali monety Zakonu wraz z przykładowymi zapisami ich imienia (oczywiście istnieje wiele odmian). Zapis imienia emitenta na szelągach zawsze poprzedza słowo MAGISTER, występujące w różnych formach, czasami skróceniach, czy przeinaczeniach typu MAGIST, MAGS, MGR… W przypadku groszy (od 1492 roku), zmienia się też formuła napisów otokowych (zob. opisy monet poniżej), a od 1513 roku na monetach pojawia się data umożliwiająca jednoznaczną identyfikację pana menniczego więcej:

Przykładowe typy monet (okres I)

Fenigi (beznapisowe brakteaty) z lat 1226-1466

Rok brak
Lata emisji 1236-1248
Nominał Fenig (brakteat beznapisowy)
Mennica Toruń
Materiał Ag
Waga [g] 0,27
Średnica [mm] 19
Awers
Opis awersu Stojący rycerz trzymający przed sobą tarczę w prawej ręce i flagę w lewej ręce
Rewers brak zdjęcia
Opis rewersu Negatyw awersu
Literatura E. Waschinski, Brakteaten und Denare des Deutschen Ordens (1934) Nr. 11
Uwagi
Źródło Bode
Rok brak
Lata emisji 1236-1248
Nominał Fenig (brakteat beznapisowy)
Mennica Toruń
Materiał Ag
Waga [g] 0,22
Średnica [mm] 21
Awers
Opis awersu Krzyż kawalerski otoczony przez ramię z proporcem, z drzewcem z lewej, a obok drzewca kule
Rewers
Opis rewersu Negatyw awersu
Literatura Kop. 8983 (R6); Paszkiewicz T1
Uwagi
Źródło Marciniak
Rok brak
Lata emisji 1267-1278
Nominał Fenig (brakteat beznapisowy)
Mennica Toruń
Materiał Ag
Waga [g] 0,23
Średnica [mm] 17
Awers
Opis awersu Dwa krzyże pod arkadami
Rewers
Opis rewersu Negatyw awersu
Literatura BRP Prusy T4; Neumann 1r
Uwagi
Źródło Niemczyk
Rok brak
Lata emisji 1287-1298
Nominał Fenig (brakteat beznapisowy)
Mennica Toruń
Materiał Ag
Waga [g] 0,17
Średnica [mm] 17
Awers
Opis awersu Krzyż łaciński
Rewers
Opis rewersu Negatyw awersu
Literatura BRP Prusy T9
Uwagi
Źródło Niemczyk
Rok brak
Lata emisji 1287-1298
Nominał Fenig (brakteat beznapisowy)
Mennica Toruń
Materiał Ag
Waga [g] 0,20
Średnica [mm] 17
Awers
Opis awersu Korona z obręczą, na szczycie środkowego fleurona krzyż
Rewers
Opis rewersu Negatyw awersu
Literatura BRP Prusy T6
Uwagi
Źródło Niemczyk
Rok brak
Lata emisji 1307-1318
Nominał Fenig (brakteat beznapisowy)
Mennica Toruń
Materiał Ag
Waga [g] 0,18
Średnica [mm] 17
Awers
Opis awersu Tarcza zakonna, powyżej dwie kule
Rewers
Opis rewersu Negatyw awersu
Literatura Kop. 8996j; Paszkiewicz T8
Uwagi
Źródło Niemczyk

Winrych von Kniprode (1351-1382)

Rok brak
Lata emisji 1360-1382
Nominał Ćwiartka
Mennica Toruń
Materiał Ag
Waga [g] 0,77
Średnica [mm] ???
Awers
Opis awersu Tarcza mistrzowska w sześciołukowej obwódce, wokół której napis: ✠ MAGISTER × GENERALIS
Rewers
Opis rewersu Krzyż kawalerski w otoku perełkowym, a w otoku napis: ✠ DOMINORVM × PRVSSIE
Literatura Vossberg 120-121; Neumann 5
Uwagi Wybijane krótko, podobnie jak ćwierćgrosze Kazimierza Wielkiego w Polsce nie sprawdziły się w praktyce
Źródło WCN
Rok brak
Lata emisji 1360-1382
Nominał Półskojec
Mennica Toruń
Materiał Ag
Waga [g] 2,94
Średnica [mm] 26
Awers
Opis awersu Tarcza mistrzowska w sześciołukowej obwódce, wokół której znajdował się napis: ✠ MONETA ⦂ DOMINORVM ⦂ PRVSSIE
Rewers
Opis rewersu Krzyż z lilijkami w czteropłatkowej rozecie oraz w otoku legenda: ✠ HONOR ⦂ MAGISTRI ⦂ IVDICIVM ⦂ DILIGIT (godność mistrza miłuje sprawiedliwość)
Literatura Dudik 37; Neumann’87 3; Voss. §34
Uwagi Wybijane krótko, używane raczej wewnętrznie (niższa zawartość srebra w porównaniu z groszem praskim lub krakowskim)
Źródło WCN
Rok brak
Lata emisji 1380-1382
Nominał Szeląg
Mennica Toruń lub Gdańsk?
Materiał Ag
Waga [g] 1,75
Średnica [mm] 20
Awers
Opis awersu Tarcza wielkiego mistrza, w otoku napis ✠ MAGST ⁑ WYNRICS ⁑ PRIMS [Magister Winricus Primus]
Rewers
Opis rewersu Tarcza krzyżacka. W otoku napis MONETA ⁑ DNORVM ⁑ PRVCI [Moneta Dominorum Prucie]
Literatura Neumann 4, CNG. 15b
Uwagi
Źródło Niemczyk

Konrad I Zöllner von Rothenstein (1382-1390)

Rok brak
Lata emisji 1382-1390
Nominał Szeląg
Mennica Toruń lub Gdańsk?
Materiał Ag
Waga [g] 1,58
Średnica [mm] 20
Awers
Opis awersu Tarcza wielkiego mistrza, w otoku napis ✠ MAGST ⁑ CORADVS ⁑ PRIM9 [Magister Coradus Primus]
Rewers
Opis rewersu Tarcza krzyżacka. W otoku napis MONETA ⁑ DNORVM ⁑ PRVCI [Moneta Dominorum Prucie]
Literatura Vossberg 144, CNG. 16
Uwagi
Źródło WCN

Konrad III von Jungingen (1393-1407)

Rok brak
Lata emisji 1393-1407
Nominał Szeląg
Mennica Toruń
Materiał Ag
Waga [g] 1,3
Średnica [mm] 20
Awers
Opis awersu Tarcza wielkiego mistrza, w otoku napis ✠ MAGST ⁑ CORADVS ⁑ PRIM9 [Magister Coradus Primus]
Rewers
Opis rewersu Tarcza krzyżacka. W otoku napis MONETA ⁑ DNORVM ⁑ PRVCI [Moneta Dominorum Prucie]
Literatura Neumann 7a
Uwagi
Źródło Niemczyk
Rok brak
Lata emisji 1393-1407
Nominał Szeląg
Mennica Malbork?
Materiał Ag
Waga [g] 1,3
Średnica [mm] 20
Awers
Opis awersu Tarcza wielkiego mistrza, w otoku napis ✠ MAGST ⁑ CORADVS ⁑ TERCI [Magister Coradus Tercius]
Rewers
Opis rewersu Tarcza krzyżacka a nad nią litera M. W otoku napis MONETA ⁑ DNORVM ⁑ PRVSI [Moneta Dominorum Prucie]
Literatura Kop. 9014
Uwagi
Źródło Marciniak

Ulryk von Jungingen (1407-1410)

Rok brak
Lata emisji 1407-1410
Nominał Szeląg
Mennica Toruń
Materiał Ag
Waga [g] 1,3
Średnica [mm] 20
Awers
Opis awersu Tarcza wielkiego mistrza, w otoku napis +MAGST' + VLRICVS + PRIMV [Magister Ulricus Primus]
Rewers
Opis rewersu Tarcza krzyżacka. W otoku napis + MONETA + DNORVM + PRVC [Moneta Dominorum Prucie]
Literatura Kop. 9015
Uwagi
Źródło Marciniak

Henryk von Plauen (1410-1413)

Rok brak
Lata emisji 1410-1413
Nominał Szeląg
Mennica Toruń
Materiał Ag
Waga [g] 1,3
Średnica [mm] 20
Awers
Opis awersu Tarcza wielkiego mistrza, w otoku napis ✠ MAGST HINRICVS PRIM [Magister Hinricus Primus]
Rewers
Opis rewersu Tarcza krzyżacka. W otoku napis MONETA DNORVM PRVCI [Moneta Dominorum Prucie]
Literatura Kop. (BN 2/2004) 298
Uwagi
Źródło Numimarket

Herman Gans, zarządca (1413-1414)

Rok brak
Lata emisji 1413-1414
Nominał Szeląg
Mennica Toruń
Materiał Ag
Waga [g] 1,36
Średnica [mm] 20
Awers
Opis awersu Tarcza zarządcy, w otoku napis MAGISTER GENERALIS
Rewers
Opis rewersu Tarcza krzyżacka na długim krzyżu, korona w prawym górnym rogu. W otoku napis MONE TADN ORVM PRVC [Moneta Dominorum Prucie]
Literatura Neumann 13; Voss. 63
Uwagi
Źródło WCN

Michał I Küchmeister von Sternberg (1414–1422)

Rok brak
Lata emisji 1414–1422
Nominał Szeląg
Mennica Toruń
Materiał Ag
Waga [g] 1,3
Średnica [mm] 20
Awers
Opis awersu Tarcza wielkiego mistrza na długim krzyżu, w otoku napis MAGS T ∘ MIC HAEL PRIM [Magister Michael Primus]
Rewers
Opis rewersu Tarcza krzyżacka na długim krzyżu, korona w prawym górnym rogu. W otoku napis MONE TADN ORVM PRVC [Moneta Dominorum Prucie]
Literatura Kop. 9026
Uwagi
Źródło Marciniak

Paweł von Russdorf (1422-1441)

Rok brak
Lata emisji 1422-1441
Nominał Szeląg
Mennica Toruń
Materiał Ag
Waga [g] 1,3
Średnica [mm] 20
Awers
Opis awersu Tarcza wielkiego mistrza na długim krzyżu, w otoku napis MAGS T ∘ PA VLVS PRIM [Magister Paulus Primus]
Rewers
Opis rewersu Tarcza krzyżacka na długim krzyżu, korona w prawym górnym rogu. W otoku napis MONE TADN ORVM PRVC [Moneta Dominorum Prucie]
Literatura Kop. 9028
Uwagi
Źródło Marciniak

Przykładowe typy monet (okres II)

Fenigi (beznapisowe brakteaty) z lat 1466-1525

Rok brak
Lata emisji 1466-1525
Nominał Fenig (brakteat beznapisowy)
Mennica Toruń
Materiał Ag
Waga [g] 0,2
Średnica [mm] 12-16
Awers
Opis awersu Tarcza krzyżacka
Rewers
Opis rewersu Negatyw awersu
Literatura Kop. 9001
Uwagi
Źródło Numimarket

Ludwik von Erlichshausen (1450-1467)

Rok brak
Lata emisji 1450-1456
Nominał Szeląg
Mennica Toruń
Materiał Ag
Waga [g] 1,37
Średnica [mm] 20
Awers
Opis awersu Tarcza wielkiego mistrza, w otoku napis MAGS - LVDW - ICVS - PRIM [Magister Ludewicus Primus]
Rewers
Opis rewersu Tarcza krzyżacka na długim krzyżu, korona w prawym górnym rogu. W otoku napis MONE-TA DN-ORVM - PRVC [Moneta Dominorum Prucie]
Literatura Vossberg 883-886; Bahrfeldt 774-780; Neumann 24b
Uwagi
Źródło Bode

Henryk Reuss von Plauen (1467-1470)

Rok brak
Lata emisji 1467-1470
Nominał Szeląg
Mennica Królewiec
Materiał Ag
Waga [g] 1,27
Średnica [mm] 20
Awers
Opis awersu Tarcza wielkiego mistrza, w otoku napis ★ MAGST ∘ HINRICVS ∘ PRI [Magister Hinricus Primus]
Rewers
Opis rewersu W polu tarcza krzyżacka. W otoku napis MONETA ∘ DNORVM ∘ PRV [Moneta Dominorum Prucie]
Literatura Vossberg 90; Neumann 28
Uwagi
Źródło WCN

Henryk Reffle von Richtenberg (1470-1477)

Rok brak
Lata emisji 1470-1477
Nominał Szeląg
Mennica Królewiec
Materiał Ag
Waga [g] 1,47
Średnica [mm] 20
Awers
Opis awersu Tarcza wielkiego mistrza, w otoku napis ★ MAGST HINRICVS VA •
Rewers
Opis rewersu W polu tarcza krzyżacka. W otoku napis MONETA • DOMI • PRV [Moneta Dominorum Prucie]
Literatura Vossberg 93; Neumann 29
Uwagi
Źródło WCN

Marcin Truchsess von Wetzhausen (1477–1489)

Rok brak
Lata emisji 1477–1489
Nominał Szeląg
Mennica Królewiec
Materiał Ag
Waga [g] 1,16
Średnica [mm] 20
Awers
Opis awersu Tarcza wielkiego mistrza, w otoku napis ★ MAGST MARTINV P
Rewers
Opis rewersu W polu tarcza krzyżacka. W otoku napis ♣ MONETA DNORVM P [Moneta Dominorum Prucie]
Literatura Neumann 29a
Uwagi
Źródło Niemczyk

Jan von Tiefen (1489-1497)

Rok brak
Lata emisji 1489-1497
Nominał Szeląg
Mennica Królewiec
Materiał Ag
Waga [g] 1,29
Średnica [mm] 20
Awers
Opis awersu Tarcza wielkiego mistrza z długim krzyżem zakonczonym liliami, w otoku napis ♣ MA ♣ GIS ♣ ION ♣ ISP
Rewers
Opis rewersu W polu tarcza krzyżacka. W otoku napis ♣ MONETA DNORVM P [Moneta Dominorum Prucie]
Literatura
Uwagi
Źródło RDA
Rok brak
Lata emisji 1489-1497
Nominał Grosz
Mennica Królewiec
Materiał Ag
Waga [g] 1,58
Średnica [mm] 20
Awers
Opis awersu Tarcza wielkiego mistrza z długim krzyżem, w otoku napis MAGST IOHNS DE TIFENI
Rewers
Opis rewersu W polu tarcza krzyżacka na długim krzyżu. W otoku napis MONETA DNORVM PVS [Moneta Dominorum Prucie]
Literatura Kop. 9046; Neumann 32
Uwagi Odpowiednik kwartnika polskiego (półgrosza), stał się u schyłki XIV w. podstawową monetą Zakonu
Źródło Niemczyk

Fryderyk Saski (1498-1510)

Rok brak
Lata emisji 1498-1510
Nominał Grosz
Mennica Królewiec
Materiał Ag
Waga [g] 1,45
Średnica [mm] 25
Awers
Opis awersu Tarcza wielkiego mistrza z długim krzyżem, w otoku napis MAGI STER FRID IKVS
Rewers
Opis rewersu W polu tarcza krzyżacka na długim krzyżu. W otoku napis MONE TADN ORVM PRVS [Moneta Dominorum Prucie]
Literatura Vossberg 1137
Uwagi
Źródło WCN

Albrecht von Hohenzollern ks. brandenburski (1511-1525)

Rok 1513
Lata emisji 1513-1525
Nominał Grosz
Mennica Królewiec
Materiał Ag
Waga [g] 1,45
Średnica [mm] 25
Awers
Opis awersu W polu orzeł brandenburski, w otoku napis ✠ ALBERTVS ⦂ D ⦂ G ⦂ MAGISTER G
Rewers
Opis rewersu Tarcza wielkiego mistrza z długim krzyżem, w otoku napis SALVA ⦂ NOS ⦂ DOMIN A ⦂ 1513
Literatura Kop. 9052; Vossberg 1144
Uwagi
Źródło Marciniak
Rok 1515
Lata emisji 1513-1525
Nominał Grosz
Mennica Królewiec
Materiał Ag
Waga [g] 1,53
Średnica [mm] 20
Awers
Opis awersu W polu orzeł brandenburski, w otoku napis • ALBERTVS ∘ D ⦂ G ∘ MAGR ∘ GNRALS
Rewers
Opis rewersu Tarcza wielkiego mistrza z długim krzyżem, w otoku napis SALVA ∘ NOS ∘ DOMIN A ∘ 1515
Literatura Kop. 9054
Uwagi Napisy renesansowe
Źródło Marciniak
Rok 1517
Lata emisji 1513-1525
Nominał Grosz
Mennica Królewiec
Materiał Ag
Waga [g] 1,31
Średnica [mm] 20
Awers
Opis awersu W polu orzeł brandenburski, w otoku napis ✠ ALBERTVS ⦂ D ⦂ G ⦂ MAGR ⦂ GNERALIS ⦂
Rewers
Opis rewersu Tarcza wielkiego mistrza z długim krzyżem, w otoku napis SALVA ⦂ NOS ⦂ DOMIN A ∘ 1517 ⦂
Literatura Kop. 9054; Vossberg 108; Neumann 34
Uwagi Napisy renesansowe
Źródło WCN
Rok 1518
Lata emisji 1513-1525
Nominał Grosz
Mennica Królewiec
Materiał Ag
Waga [g] 1,03
Średnica [mm] 20
Awers
Opis awersu W polu orzeł brandenburski, w otoku napis ALBERTVS DG M GNERALIS ⦂
Rewers
Opis rewersu Tarcza wielkiego mistrza z długim krzyżem, w otoku napis SALVA ⦂ NOS ⦂ DOMIN A ∘ 1518
Literatura Kop. 9057
Uwagi Napisy gotyckie
Źródło PDA
Rok 1519
Lata emisji 1513-1525
Nominał Grosz
Mennica Królewiec
Materiał Ag
Waga [g] 1,03
Średnica [mm] 20
Awers
Opis awersu W polu orzeł brandenburski, w otoku napis : ALBERT9 • D : G • MGR • GNRALS
Rewers
Opis rewersu Tarcza wielkiego mistrza z długim krzyżem, w otoku napis SALVA • NOS • DOMI NA • 1519
Literatura Kop. 9058
Uwagi Napisy renesansowe
Źródło WDA
Rok 1520
Lata emisji 1513-1525
Nominał Grosz
Mennica Królewiec
Materiał Ag
Waga [g] 1,35
Średnica [mm] 20
Awers
Opis awersu W polu orzeł brandenburski, w otoku napis :ALBERT9 • D : G • MGR • GNRALS
Rewers
Opis rewersu Tarcza wielkiego mistrza z długim krzyżem, w otoku napis SALVA • NOS • DOMI NA • 1520
Literatura Neumann 34
Uwagi Napisy renesansowe
Źródło Niemczyk
Rok 1521
Lata emisji 1520-1521
Nominał Klipa grosza
Mennica Królewiec
Materiał Ag
Waga [g] 1,42
Średnica [mm] 15
Awers
Opis awersu Tarcza wielkiego mistrza
Rewers
Opis rewersu Tarcza zakonna
Literatura Vossenberg 1243
Uwagi
Źródło WCN
Rok 1520
Lata emisji 1520-1521
Nominał Ćwierćtalar (Viertel-Taler = Achtgroschen)
Mennica Królewiec
Materiał Ag
Waga [g] 5,06
Średnica [mm] 31
Awers
Opis awersu Matka Boska z dzieciątkiem na półksiężycu otoczona promieniami, ALBERTV DEI GRA MARCHIO BRAND
Rewers
Opis rewersu Orzeł pruski w tarczy na tle ozdobnego krzyża w rozecie, HONOR MAGISTRI IVSTICIAM DILIGIT 15Z[0]
Literatura Neumann 37; Vossenberg 1227; Kop. 9070
Uwagi Na monecie widnieje kontrmarka (tarcza z krzyżem), którą nabijano na wybitych monetach w celu obniżenia oficjalnej wartości z ośmiu do sześciu groszy
Źródło WCN
Rok 1521
Lata emisji 1520-1521
Nominał Klipa ćwierćtalarowa (8 groszy)
Mennica Królewiec
Materiał Ag
Waga [g] 5,06
Średnica [mm] 24
Awers
Opis awersu Orzeł pruski w tarczy na tle ozdobnego krzyża w rozecie
Rewers
Opis rewersu Madonna z dzieciątkiem na wprost
Literatura Vossenberg 1242
Uwagi
Źródło WCN

Powrót