Monety Zygmunta I Starego (1506-1548, koronowany w 1507)
Szczegółowy opis mennictwa Zygmunta Starego znajduje się na stronie Monety Zygmunta I Starego.
Spis treści
Moje notatki
Rys historyczny
Zygmunt I Stary (ur. 1 stycznia 1467 w Kozienicach, zm. 1 kwietnia 1548 w Krakowie) – od roku 1506 wielki książę litewski, od 1507 roku król Polski. Był przedostatnim z dynastii Jagiellonów. Na tronie polskim zasiadł po śmierci swego brata Aleksandra Jagiellończyka. Był przedostatnim z sześciu synów Kazimierza IV Jagiellończyka i Elżbiety Rakuszanki, ojcem Zygmunta II Augusta. Dwukrotnie żonaty: z Barbarą Zápolyą (1512), a po jej śmierci z Boną z rodu Sforzów (1518).
Wiek XVI nazywany jest złotym wiekiem w historii Polski. W tym stuleciu państwo, będące federacją Polski i Litwy, umocniło swoją pozycję polityczną w Europie. Stabilizacji, którą Polska osiągnęła za rządów ostatnich królów z dynastii Jagiellonów, towarzyszyło ożywienie gospodarcze i wzrost liczby ludności. Utrzymująca się przez cały XVI w. pomyślna koniunkura prowadziła do wzrostu zamożności właścicieli ziemskich, a także dochodów skarbu. W gospodarce silnie rosło zapotrzebowanie na monetę o wysokiej jakości i wartości.
W XVI wieku rozpoczął się też nowy okres w dziejach mennictwa polskiego nazywany złotowym. Jego podstawę stanowiły reformy monetarne z lat 1526 i 1528. System ten przetrwał do końca XVIII wieku. Złoty polski był jednostką obrachunkową i składał się z 30 groszy. Nowe monety emitowano w układzie wielostopniowym w oparciu o grzywnę krakowską (około 197,684 g) od najmniejszych srebrnych denarów poprzez ternary (3 denary), szelągi (6 denarów), grosze (18 denarów), trojaki (3 grosze), szóstaki (6 groszy), aż do regularnie od tej pory bitych złotych dukatów zwanych czerwonymi złotymi (45 groszy). Z biegiem czasu cena dukatów wyrażana w groszach systematycznie rosła.
W XVI wieku na wiekszości nominałów pojawiły się daty roczne. Wszystkie gatunki monet zaopatrzono w wyobrażenia i napisy zgodne z duchem renesansu. Chociaż nowe ordynacje mennicze nie wspominały o grubych, używanych już w Europie monetach srebrnych - talarach (stanowiący ekwiwalent złotych dukatów), istnieje jednak egzemplarz z 1533 roku (wybity w Toruniu) uważany za pierwszy polski talar.
Ważne dla rozwoju gospodarczego państwa było ujednolicenie systemów pieniężnych Korony, Prus Królewskich i Książęcych. W 1. połowie XVI wieku emisja monet odbywała się w mennicach koronnych w Krakowie i Toruniu (także dla ziem pruskich), miejskich w Gdańsku i Elblągu oraz litewskiej (według odmiennej stopy menniczej) w Wilnie. (GumP. 47, WCN50. 61)
XXXXXXXX TODO: Okres złotowy: Podręcznik Numizmatyki Polskiej M.Gumowskiego, str. 47. XXXXXXXX TODO: Na temat złotego florena, 30 groszy oraz złotego obrachunkowego można przeczytać w WCN50 61.
Półgrosze koronne Zygmunta Starego z roku 1507 to pierwsze polskie (w ścisłym tego słowa znaczeniu) monety datowane. Były one bite w mennicy krakowskiej na podstawie ordynacji z roku 1507, ze srebra próby 6-łutowej, ważyły średnio 1,029 g i zawierały 0,386 g czystego kruszcu. Na awersie półgroszy koronnych umieszczano koronę i napis otokowy z datą. Na rewersie Orła Białego i napis otokowy. Emitowano je w latach 1507-1511. Półgrosze litewskie bito w mennicy wileńskiej w latach 1508-1529, na stopę litewską. Ich stosunek do półgroszy koronnych wynosił 4 : 5. Były bite ze srebra próby 6-łutowej, ważyły średnio 1,287 g i zawierały 0,482 g czystego srebra. Na ich awersie był umieszczany herb Litwy – Pogoń oraz napis otokowy (z datą). Na rewersie – Orzeł Biały i napis otokowy.
Reformy monetarne
Zygmunt I Stary przeprowadzając ważne reformy mennicze, wprowadzające nowożytny system monetarny i otwierające w Polsce system złotowy, zmienił nie tylko typy, ale także wyobrażenia na monetach.
Za panowania Zygmunta Starego, w latach 1526-1528 została przeprowadzona najważniejsza być może reforma monetarna w historii polskiego pieniądza. Wprowadzono nowoczesny, sprawnie funkcjonujący system oparty na pełnowartościowej monecie – srebrnej i złotej. System monetarny Zygmunta Starego reprezentowały: denary, ternary, szelągi, półgrosze, grosze, trojaki, szóstaki, talary (jeszcze medalowe) i dukaty. Król doprowadził do unii monetarnej Korony i Prus Królewskich. System pieniężny Wielkiego Księstwa Litewskiego funkcjonował natomiast oddzielnie (4 grosze litewskie równały się 5 groszom polskim). Zygmunt Stary odcisnął piętno nie tylko na mennictwie polskim (jako król polski) oraz w mennictwie litewskim (jako wielki książę litewski). Pozostawił po sobie ślad również w mennictwie śląskim jako książę głogowski, bijąc (być może) halerze i (z pewnością) grosze głogowskie w latach 1505 i 1506.
Zygmunt I, jeszcze nie będąc królem, jako pierwszy z władców polskich zamieścił datę emisji na monecie grosza głogowskiego w 1506 roku, a w 1507 na półgroszkach koronnych (jest to pierwsza datowana moneta polska). Po prawie dwustuletniej przerwie, na monety powraca oblicze króla, które pod wpływem renesansu staje się prawdziwym portretem. Liternictwo renesansowe zastępuje gotyckie (średniowieczne). Na monetach Zygmunta pojawia się znak menniczy, herb i litery podskarbiego lub dzierżawcy (wcześniej miało to miejsce sporadycznie). Monety bite są teraz równocześnie w kilku mennicach, w Krakowie dla korony, w Wilnie dla Litwy i w Toruniu dla Prus. Już nie półgrosze, a grosze wybijane są najczęściej.
XXXXXXXX TODO: Napisać o półgroszkach świdnickich WCN50 67!!!; Kop. 8719; PSM. 1.57; Str. 87-88 i 99; Cyw. 65; DMK. 66-67 oraz PSM. od str. 167 !!!
W 1526 roku nastąpiła pierwsza reforma (tekst ordynacji menniczej z 1526 w tłumaczeniu w GGK od str. 74). Na sejmie piotrkowskim ustanowiono porzucenie wybijania półgroszy jako zdyskredytowanych, natomiast uchwalono wybijanie w nowej stopie i wyglądzie denary, trzeciaki i grosze (ludność korzystając z nowego pieniądza, powinna pozbyć się półgroszków - zob. traktat Decjusza w GGK od str. 61).
W 1528 roku uchwalono wybijanie szóstaków i trojaków ze ściąganych pieniędzy świdnickich oraz wprowadzono monetę złotą, czyli dukaty. (GGK. 77) Na tych monetach pojawia się popiersie królewskie. Polskie złote dukaty zostały wprowadzone do systemu monetarnego (bimetalizm), aby zrównać się pod tym względem z innymi państwami i ze względu na godność samego królestwa. Na rynek wpuszczono więcej monet złotych, aby spowolnić w ten sposób wzrost ich wartości w stosunku do monety srebrnej. (Cyw. 71)
Wszystkie monety mają wiekszą stopę menniczą, zrównaną z monetami świdnickimi (VI próby). Monety bite dla Prus miały próbę XIV, więc były nieco mniejsze od Koronnych. (GGK. 74) Monety koronne i pruskie otrzymały równoważność i były takie same (unia monetarna między Koroną a Prusami - Malbork 1528). Dla wygody ludności pozostawiono szeląga o wartości 1/3 grosza, który mógł być używany także w Koronie. Mennice pruskie biły jednak gorszą monetę i w 1546 roku próbowano zakazać jej obiegu w Koronie, ale spory na ten temat oraz rychła śmierć króla zapobiegły wprowadzeniu zakazu.
XXXXXXXX TODO: traktat Decjusza z 1526 w tłumaczeniu w GGK str. 61 XXXXXXXX TODO: tekst ordynacji menniczej z 1526 w tłumaczeniu w GGK str. 74
XXXXXXXX TODO: dac systemy monetarne z Kop9-4
Mniej więcej w tym też czasie pojawiła się w Europie nowa moneta: talar, ktory miał odpowiadać dukatowi w stosunku wartości złota do srebra jak 1 do 7. (Cyw. 60). Zgodnie z uchwałą piotrkowską z 1496 roku (jeszcze za czasów króla Aleksandra) talar równał się 30 groszom srebrnym, w związku z tym dukat = talar = 30 groszy polskich. Jednak proces zmniejszania się ilości srebra w groszu trwał nadal. W związku z tym kurs dukata przetrwał do 1505 roku, a talara do 1540. Odtąd te trzy wartości kroczą już własnymi drogami. Jedynie dukat i talar stały się na długi okres powszechnie uznanym miernikiem wartości. Uchwała piotrkowską powołała też do życia złotego polskiego, wartość obrachunkową wartą 30 groszy. Ponieważ wartość dukata rosła i była wyższa, niż 30 groszy, dla odróżnienia od złotego obrachunkowego, który był przeliczany na 30 groszy przez kolejne stulecia, wprowadzono “czerwonego złotego”, który miał oznaczać złotą monetę i jej ciągle rosnącą wartość (dukat).
Za Zygmunta I, dukat (czerwony złoty) = 1,5 złotego polskiego (jednostka obrachunkowa), złoty polski był wart 30 groszy = 5 szóstaków = 10 trojaków. Grosz dzielił się na 2 półgrosze = 6 ternarów = 18 denarów (srebrnych). Moneta o wartości nominalnej 30 groszy, czyli złotego polskiego, powstała dopiero w 1663 za panowania Jana II Kazimierza (XXXXXXXXXX) (tymf o wartości nominalnej 30 groszy, ale kruszcowej tylko 12 groszy). System pieniężny Zygmunta I na str. 73 (Cywinski). Na grzywnę liczono 48 groszy, a czwarta część grzywny (12 groszy) nazywała się wiardunkiem (ferto), a 1/24 grzywny (2 grosze) nazywano skojcem (scotus).
Mennice
- Monety koronne wybijane były tylko w Krakowie w latach 1507-1535, 1545-1548.
- Monety ziem pruskich wybijane były w Toruniu w latach 1528-1535. Toruniowi płacono odszkodowanie 500 zł rocznie, żeby nie wybijało własnych monet. Chodziło o zrówanie wagi i stopy monet koronnych i pruskich. Albreht Pruski, jako lennik Polski, także dołączył do unii monetarnej, którą uchwalono w Malborku w 1528 roku.
- Monety litewskie wybijane były w Wilnie w latach 1508-1529, 1535-1536 (Litwini nie chieli reformy, gdyż ich pieniądze były lepsze pod względem zawartości kruszcu). Od 1545 mennicą litewską oraz całą Litwą zawiadywał królewicz Zygmunt August.
- Monety gdańskie wybijane były w latach 1524-1526, 1530-1540 oraz 1546-1548.
- Monety elbląskie wybijane były w latach 1530-1540 oraz 1545.
- Monety lenne wybijane były w Królewcu w latach 1529-1548.
XXXXXXXX TODO: Więcej w Podręczniku Numizmatyki Polskiej M.Gumowskiego, str. 51 oraz Dziesięć wieków pieniądza polskiego H.Cywińskiego, od str. 62.